| تبليغات | X |
" گويند هفت سال در ايران باد نيامد . روزي شباني به نزد انوشيروان آمد و گفت دوش آن مقدار باد آمد كه موي بر پشت گوسفندان بجنبيد ، پس انوشيروان فرمان داد همه ساله در آن روز شادي و نشاط كردند واين روز ( بادبره ) نام گرفت. "
براي انسان طبيعت با تمام مظاهر شكوهمند، مهيب و در عين حال سودمند و بخشنده اش ، خود باطني مقدس و رمز آلود دارد. و به همين دليل است كه عناصر چهار گانه طبيعت ( آخشيج ها ) يا همان آب ، آتش ، باد و خاك ، با زندگي مردم و باور ها و آيينهاي ديني آنها در مي آميزد و بر گستره زمين و در باور مردم هر سرزمين نقشي خدا گونه و يا اساطيري مي يابد. باستانيان بادهاي چهارگانه را كه موجد پيدايش فصول بودند ستايش مي كردند. چون زندگي آنها با گرما و سرما و طوفان و باران و فصول سال پيوند نزديك داشت و اساس هستي و گردش درستشان موجد حيات و باروري يا مرگ و نيستي و خشكسالي مي گشت.
در اين مجال بر آنيم تا با بررسي جايگاه اسطوره اي وايو (باد) در باور مردمان سرزمينهاي ديگر چون هند ، چين ، ژاپن ، مصر ، آفريقا و بين رودان كه داراي تمدن و آيين هاي كهن هستند ، همانندي و يا تفاوت ايزد باد (وايو) را در باور ايرانيان باستان و مردمان اين سرزمينها جويا شويم همچنين با باز شناخت ارزش والاي وايو در نزد ايرانيان به باورها و كاركردهاي امروزي وايو بپردازيم.
صورت هاي اسطوره اي وايو (باد)
(باد) در اوستا به صورت (واته: vata) در پهلوي به صورت (وات : vat) و در سانسكريت به شكل (وايه :vaya) آمده است.
در بندهش درباره چگونگي (باد) ، ابر و باران آمده است :
گويند كه آن (باد) نيكو از اين زمين فراز آفريده شد ، به تن مرد پانزده ساله روشن چشم كه او را جامه پوشش سبز و موزه چوبين در پاي است. در گذر چنان سخت دلپذير است كه چون بر مردمان آمد آن گاه ايشان را چنان خوش آيد كه به تن جان آيد .
چنين گويند كه اهريمن با ديوان گفت كه " اين (باد) را بميرانيد ، اين (باد) چيره دلاور هرمزد آفريده را ، زيرا اگر شما (باد) را بميرانيد، آنگاه همه آفريدگان را ميرانده باشيد، چون جان مردم با (باد) پيوسته است و بردن دم، و آمد شد نفس از (باد) است . و چون مردم ميرند تن به زمين و جان به (باد) مي پيوندد.
به روايت بندهش ، وايو (باد) نقش بسزايي در آفرينش دارد: هرمزد از آتش (باد) را بيافريد و از (باد) آب را و آب اساس همه هستي است. يكي از مينويان خرداد است كه آب را به خويش پذيرفت و همكارانش تير و فروردين و (باد) هستند .تير (تيشتر) به ياري فروردين آب را به مينوي (باد) سپارد ، (باد) آن را به شتاب به كشورها راهبرد شود ، بگذراند وبه افزار ابر بر همه جا بباراند.
ازديگر ويژگي باد در بندهش مي خوانيم : چون بر چيزي وزد گوهر آن را آورد. بر بوي خوش، بر گرمي يا سردي .و نظم زمانه از باد است. هرمزد از روشني مادي خويش آفريدگانش را بيافريد .يكي از اين آفريدگان واي درنگ خداي (وايو) است ، سپس به ياري واي درنگ خداي آفرينش را بيافريد. واي نيكوي درنگ خداي روان پرهيزگاران را به هنگام گذر از چينود پل دست مي گيرد و به جايگاه سزاوار خويش مي برد. از اين رو ( وايو ) را ( رام )نيز خوانند كه آرامش بخش است.
واي نيكو ،جامه زرين سيمين گوهرنشان بس رنگ پوشيد كه جامه ارتشتاري است. زيرا فرارونده بودن از پس دشمنان و آنان را از ميان بردن و آفرينش را پاس داشتن خويشكاري اوست. واي درنگ خداي سلاح زروان به هنگام نبرد با اهريمن است.
باد گاهي ويرانگر مي شود از اين رو در روايت هاي اسطوره اي قهرمانان گاهي در برابر باد قرار مي گيرند. از قديم ترين نمونه هاي اين تقابل، در شاهنامه به نبرد گرشاسب با باد بر مي خوريم . گرشاسب پس از پيروزي بر باد از او قول مي گيرد كه از اهورا مزدا و امشاسپندان فرمان برد.از ديگر چهره هاي اسطوره اي شاهناهه كه با باد پيكار مي كند رستم است كه در مقابل اكوان ديو قرار مي گيرد. دم و هوا صورت ديگري از باد است كه پس از شكل گيري مادي براي حيات بايسته است شبستري در مورد تكوين جهان و نقش دم مي گويد :
چو قاف قدرتش دم بر قلم زد هزاران نقش بر لوح عدم زد
از آن دم گشت پيدا هر دو عالم وزان دم شد هويدا جان آدم
باد با زندگي چنان پيوسته است كه حيات طبيعت در بهار ناشي از باد بهاري است و از نمونه هاي روشن دم زندگي بخش دم مسيح است كه در ادبيات فارسي بسيار رواج دارد:
باد بهار از نفس دل دميد آب حيات از دهن گل چكيد
به نظر گاستون باشلار كه پژوهشي در باره نماد و نمود آخشيج ها در اشعار سهراب سپهري انجام داده است ، كبوتر در اشعارسهراب سمبل عنصر باد است و در (پشت درياها) به فواره هوش بشري مي نگرد...
همچنين وايو جلوه اي زيبا در ادبيات اساطيري ايران زمين دارد:
در داستان شهرياري جمشيد هنگامي كه هرمزد جمشيد را براي نگاهباني آيين هرمزد بر مي گزيند جمشيد مي گويد : اي هرمزد اي دادار پاك ، من نگاهبان جهان تو خواهم بود، در شهرياري من باد سرد و باد گرم نخواهد وزيد ( باد نيكو خواهد وزيد ) .
همچنين قصه هاي عياري باد به عنوان هشداري از عالم بالا مي آيد تا مظهر خشم خداوند باشد. در داستان سمك عيار به هنگام كشته شدن خورشيد شاه مي خوانيم :
عدنان گفت حالتي مي باشد ، اين باد و سياهي كه در جهان افتاد بي علتي نيست .شك نكنم كه چون خون پادشاهي دادگر ريخته شده است. چون خورشيد شاه را سر در طشت زرين ببريدند در حال باد بر آمد. گرد وغباري بر خاست و سياهي در عالم پيدا شد . همه جهان تيره و تاريك شد .پنداشتي جهان بر خواهد خواست . از آن نهيب باد سه هزار و چندين آدمي هلاك شدند .
در اساطير ايران خويشكاري و رزمياري دو ايزد به نمايش در آمده است ( وايو ) و ( ورثرغنه يا بهرام ) و در دوران هندوايراني هر يك نقش عمده اي به عهده داشت . شيوه رزم آوري بهرام هوشمندانه بود و وايو مظهر نيرويي استوار و خشمي پر خاشگر. در داستان آرش وايو به ياري آرش مي آيد وتير او را به پيش مي راند. در نبرد تيشتر و اپوش نيز وايو به ياري اپوش مي شتابد و ابرهاي بارانزا را براي مردمان به ارمغان مي آورد.
وايو موجد آيين هايي بوده است خاصه در شرق ايران اين ايزد نقشي ديني اجتماعي در ميان فرقه اي سياهپوش كنار (مهر) داشته است همان فرقه اي كه ( ويدن گرن ) به آن نظر دارد .و سنت سال نو و به نمايش در آمدن شبيه جمشيد و همراهان نمايشگرش از آيينهاي وايو است .
همچنين وايو پرستشگاههايي در سراسر ايران زمين داشته است.از آن نمونه بناهايي چهار طاقيكه بر روي تپه هايي كم ارتفاع بنا شده است و برخي آن را آتشكده مي خوانند اما بنا به دلايل محكمي اين نظر مردود است چرا كه با نظر به تقدس آتش در ميان زرتشتيان و سعي در روشن نگاه داشتن آتش مقدس چگونه مي توان پذيرفت كه بهدينان آتش مقدس را در مكاني نگهداري كنند كه از چهار سو رو به باد است .
در ادبيات ودايي ( وايو ) خداي هوا يا باد است كه از نفس پوروشه هستي مي يابد .وايو از خدايان مهم و يكي از خدايان سه گانه است كه به همراه اگني و سوريا ستايش مي شود .در برخي روايات وايو را پدر ماروت ها يا مرتاض ها مي دانند كه بر گردونه اي مي نشيند و گوزني آن را مي كشد .
در اساطير ودايي وايو تنها به عنوان يك خداي مظهر طبيعت نيست بلكه دم اوست كه زندگي بخش خدايان و انسانهاست. در اساطير هندو وايو اندكي تنزل مقام مي يابد و به عنوان خدايي ويرانگر و تند خو كه در همه جا بين آسمان و زمين جولان مي دهد.و در افسانه هايي كه به او نسبت مي دهند نيز نقش ويرانگر و مهيب و هولناك او خود نمايي مي كند. در ريگ ودا وايو ستايش شده و براي او قرباني مي شود . او اولين خدايي است كه نوشيدني مقدس سوما به او پيشكش مي شود . و مهمترين وظيفه اش آوردن و تقسيم آب است همچنين انتشار و تقويت صدا در افق از وظايف وايو است. در ريگ ودا سرودهاي زيادي در ستايش وايو وجود دارد:
- اي وايو صاحب هزار ارابه و اسبان يراق كرده بيا و شيره مقدس سوما را بنوش.
- نيروي ارابه وايو چون مي گذرد همه چيز را در هم مي شكند.آوايش رعد آساست.
- اي مردمي كه قرباني مي كنيد در حمايت وايو به ايمان نزديك شويد.
- منزلگاه وايو از افلاك است.
در اساطير ساير ملل وايو به صور گوناگون خود نمايي مي كند. به طور مثال در اساطير مصر ( شو shu (خداي باد است و در روايتي از اسطوره آفرينش مصري مي خوانيم : آسمان زني است كه بر زمين كمان زده و بر خداي باد (شو) سوار و بر زنجير كوهها متكي است.در حماسه (گيل گمش) بر لوحه اي بابلي به خط ميخي آكادي از طوفاني بزرگ هشدار داده شده كه وسيله داوري خداوند درباره مردمان است. در اساطير آفريقا در كيش شانگو خداي طوفان كه تبري بر بالاي سر دارد ستايش مي شود آنها صاعقه را تبر باد مي دانند و كاهنان معابد شانگو و خادمان آنها تبري نمادين را كه به شكل تبرزين است با خود حمل مي كنند .ممكن است بين اين نماد و تبرزين درويشان ايراني ارتباطي وجود داشته باشد. چرا كه اصل زندگي درويشان بي سرزميني و رهايي است و اين منشي است كه به باد نسبت مي دهند .